Een festival als oefening

Aan de hand van Karlsøyfestivalen als praktijkvoorbeeld zoomen we in op twee sporen: (1) de bredere zoektocht van een festival naar structuur zonder hiërarchie, naar een platform dat het hele jaar door betekenis heeft; en (2) een praktisch overzicht van de rollen die tijdens het festival ontstaan, door de organisatie bewuster inzetbaar gemaakt kunnen worden en zo de participatieve dynamiek versterken. Daarmee hopen we ook andere festivals te inspireren.

Het Karlsøyfestivalen begon als een tijdelijk protest op een afgelegen eiland in het noorden van Noorwegen en groeide uit tot iets anders: een collectieve oefening in samenleven, organiseren en zorg dragen, zowel voor elkaar als voor een plek. Het festival is vandaag meer dan één weekend: het is een levend netwerk van mensen dat het eiland en elkaar blijft opzoeken, ook buiten de festivalperiode.

Lees hier meer over het Karlsøyfestivalen:

• Blog 'Het Karlsøy Festival, waar iedereen actief deelnemer en eigenaar is'.
• Blog 'Karlsöyfestivalen inside out'

Samen bouwen aan een platform

De evolutie van een tijdelijk festival naar een doorlopende, participatieve werking brengt kansen en uitdagingen met zich mee. Het coördinatieteam werkt aan een handleiding, experimenteert met maandelijkse online meetings en wil ritme brengen. Niet om te sturen, maar om eigenaarschap te spreiden.

Toch botst dat planmatige werk vaak met de realiteit op het eiland: alles gebeurt tegelijk, impliciete verwachtingen worden vanzelfsprekend. Sommige medewerkers, vertrouwd met formele structuren, zoeken onderweg hun plek. Anderen vinden juist ruimte om te experimenteren.

Sinds kort is er subsidie voor ontwikkeling, waardoor fysieke ontmoetingen mogelijk worden en een meerjarige werking verkend kan worden. Dat biedt kans op continuïteit, maar vraagt ook om praktische afspraken: wie neemt welke verantwoordelijkheid, hoe houden we het fluïde en toegankelijk zonder dat het uiteenvalt wanneer iedereen voet aan wal zet?

Een visuele taal helpt. Tekenen maakt het platform tastbaar en toegankelijk, het is een manier om manifesten, rollen en ritmes voor iedereen herkenbaar te maken. Het platform is meer dan een Excelsheet; het is een uitnodiging om op eigen tempo en in eigen taal aan te sluiten. De Open Design School in Matera (Italië) bewijst dat visualisatie een krachtig middel is. Door schema’s, kaarten en tijdslijnen te gebruiken, maken ze complexe structuren begrijpelijk en toegankelijk voor iedereen, ook voor wie minder ervaring heeft met organisatieprocessen.

Het kernteam van vier à vijf mensen draagt veel, maar tijdens de jaarlijkse meetings sluiten meer mensen aan, van kunstenaars tot visionaire denkers, van technische brains tot trouwe fans. Dat werkt, maar ook daar blijkt dat rollen kantelen zodra het eiland levend wordt. Sommige plannen verdampen, andere krijgen vorm door het improviserende vermogen van deelnemers.

Soms helpt het om tijdelijk iemand van buitenaf mee te laten kijken. Een procesbegeleider kan groeipaden zichtbaar maken, scherpe keuzes in kleinere stappen opdelen en tegelijk de groep ondersteunen in het vinden van haar eigen ritme. Ook het expliciet benoemen van rollen en taken kan houvast bieden, niet om vast te leggen, maar om herkenning te creëren en drempels te verlagen. Demos en Oranje vzw sluiten aan bij de herfstmeeting om dit proces te voeden. Die bijeenkomst wordt opgevat als een oefenruimte om samen te reflecteren en te experimenteren met werkvormen. Zo groeit het festival stap voor stap toe naar een manual en werkbladen die richting geven aan een publicatie in 2026.

Er zijn vele manieren zijn om festivals open, democratisch en duurzaam te organiseren, zonder te vervallen in hiërarchie. Zo werken sommige initiatieven met cirkels of cellen, geïnspireerd door sociocratie of holacracy. In plaats van één centraal bestuur worden thema’s verdeeld over kleine, zelfsturende groepen die binnen duidelijke kaders beslissingen nemen. Dat zien we bijvoorbeeld bij Sociocracy 3.0, waar rollen en verantwoordelijkheden verdeeld worden in flexibele cirkels. Ook Burning Man in de Verenigde Staten en zijn Europese tegenhanger Nowhere tonen hoe een festival levendig kan blijven buiten het eigenlijke evenement. Via regionale bijeenkomsten, online fora en lokale activiteiten bouwen ze een ritme dat de gemeenschap doorheen het jaar samenhoudt. Dichter bij huis geven projecten als Park Poétik en de Zinneke Parade in Brussel deelnemers een bottom-up budget, met eenvoudige spelregels. Zo kunnen burgers zelf initiatieven nemen, wat eigenaarschap versterkt en de creativiteit voedt. Een ander model vinden we bij Yes We Camp in Frankrijk, dat met open vergaderingen werkt. Iedereen kan er zijn stem laten horen, en beslissingen worden genomen op basis van consensus of consent. Dat creëert ruimte voor collectief eigenaarschap, ook al blijft de structuur informeel.

Daarnaast tonen methodieken als Deep Democracy dat werken met rollen in plaats van vaste functies meer flexibiliteit biedt. Rollen zijn tijdelijk, kunnen verschuiven en maken zichtbaar welke dynamieken in een groep spelen, zonder dat mensen vastroesten in één positie. Sommige festivals, zoals Freespace in San Francisco, gebruiken hun festivalmoment als katalysator maar bouwen daarnaast een hybride platform met workshops, digitale ontmoetingen en artistieke residencies. Op die manier blijft het netwerk actief en relevant doorheen het jaar. 

Rollen die kantelen — waarom benoemen?

Op het festival nemen mensen voortdurend meerdere rollen in: soms bewust, vaak spontaan. Rollen zijn geen identiteit, maar handige etiketten die gedrag zichtbaar en bespreekbaar maken (Arnold Mindell; Deep Democracy). Door een rol uit te spreken - 'ik neem nu even de rol van zorgdrager' - wordt die rol gemeenschappelijk terrein: anderen kunnen erop reageren, ondersteunen of ertegenin gaan.

Rollen die niet uitgesproken worden, blijven in het groepsonbewuste aanwezig. Door ze te verwoorden vergroten we rolfluïditeit: niemand zit vast in één taak, tegenstellingen hoeven niet opgelost maar kunnen naast elkaar bestaan. In die vloeibaarheid ontstaat ruimte voor creativiteit, herstel en transformatie.

Om dit concreet te maken, is er binnen Karlsøyfestivalen een waaier aan rollen die telkens opnieuw tot leven komen. Sommige zijn functioneel, zoals de zorgkeeper die over welzijn waakt, de timekeeper die het ritme bewaakt, of de fixer die onverwachte noden oplost. Andere rollen raken meer aan de groepsdynamiek: de verbinder die mensen samenbrengt, de spontane leider die initiatief neemt, of de observator die stilzwijgend maar scherp meekijkt. Er zijn ook emotionele rollen, van de sfeermaker die lichtheid brengt tot de buffer die spanningen opvangt, of de emotiedeler die ruimte opent voor kwetsbaarheid. Daarnaast spelen ideologische posities mee, met stemmen die de nadruk leggen op duurzaamheid of inclusie, maar ook op traditie, vernieuwing of provocatie. Zelfs in de fysieke aanwezigheid van mensen ontstaan rollen: een opvallende verschijning kan sfeer zetten, een genderbender kaders openbreken, of een rustige ondersteuner de flow helpen dragen.

Deze rollen zijn geen vaste functies of identiteiten, maar tijdelijke posities die mensen opnemen en weer kunnen loslaten. Ze maken zichtbaar wat vaak onuitgesproken blijft, en bieden taal om verschillen en spanningen te hanteren zonder ze te moeten oplossen. Door dit spel van rollen ontstaat een fluïde structuur: iedereen kan bijdragen vanuit zijn of haar kracht, en tegelijk blijft er ruimte om van plek te wisselen en nieuwe betekenissen te laten ontstaan.

Praktische principes en aanbevelingen

• Maak rollen zichtbaar maar flexibel, bijvoorbeeld via een kaart, vlag, muur of dagoverzicht; niet om te labelen maar om herkenning en betrokkenheid te vergroten.
• Introduceer rollen bij de start, korte uitleg tijdens een plenaire meeting of via een visuele handleiding.
• Nodig mensen expliciet uit om rollen aan te nemen, ook voor korte periodes of specifieke momenten.
• Houd ruimte voor rolwisseling, mensen mogen iets loslaten of tijdelijk opnemen; rolfluïditeit is een doel op zich.
• Bewaak draagkracht van zorgrollen, zorgkeepers en buddy’s hebben ondersteuning en rust nodig.
• Gebruik visuele taal. Tekenen, symbolen en kaarten maken abstracte afspraken tastbaar en toegankelijk.
• Laat budget en tijd voor bottom-up initiatieven. Reserveer ruimte en middelen voor last-minute voorstellen.
• Samenwerkingen voor zorg, trek partners aan die expertise bieden voor kwetsbare deelnemers zodat participatie duurzaam ingebed wordt.

Een oefening in samenleven

Karlsøyfestivalen blijft een oefenplaats: in vertragen, in luisteren, in opnieuw beginnen. Het is geen kant-en-klaar model, maar een uitnodiging. Door de macht in vele handen te leggen, door rollen bespreekbaar te maken, de interne werking visueel en transparant te maken en ruimte te geven voor wisselwerking, kan het festival groeien zonder zijn ongrijpbare karakter te verliezen.